چارچوب آمارهای فرهنگی یونسکو: چالش ها و راهکارها

چارچوب آمارهای فرهنگی یونسکو: چالش ها و راهکارها

ابراهیم معظمی گودرزی

مدیر کل دفتر آمارهای فرهنگی و بازرگانی مرکز آمار ایران

منبع: دوماه نامه آمار، شماره دوم، آبان ۱۳۹۲ ص ۲۵ – ۲۹

 

مقدمه

تعریف، سنجش و ارزیابی شاخص های فرهنگی همواره یکی از چالش های اساسی فراروی نظام آماری در هر کشوری است. وجود چارچوب آمارهای فرهنگی یونسکو ابزاری برای ساماندهی آمارهای فرهنگی به صورت ملی و بین المللی است (یونسکو، ٢٠٠٩ ، ص ١). یکی از مهم ترین دلایل این چالش،  سنجش ناپذیری مقولات کیفی و  اجتماعی فرهنگ است که هم از نظر تعریف و محدودیت مصداق عملیاتی آن در کشور وفاق وجود ندارد و هم جنبه های متعدد، متضاد و متفاوت زندگی فردی و اجتماعی آدمیان را در بر می گیرد. فرهنگ عمومی اقوام، دین داری، ارزش ها و نگرش ها، سبک زندگی، تغییرات فرهنگی، الگوهای گذران وقت و … تنها بخش کوچکی از جنبه های غیر کمی فرهنگ است که روش شناسی استانداردی برای تولید داده های آن وجود ندارد و هر کشور برای تعیین روش گرداوری آن ها باید مطالعات متعدد بین رشته ای را انجام دهد. تدوین برنامه ریزی فرهنگی، دسترسی به آمار را ضروری می سازد. آمارهای فرهنگی به نظام برنامه ریزی کشور کمک می کند تا براورد علمی نیازهای فرهنگی جامعه و امکانات موجود و تعیین اقدامات مورد نیاز برای رفع نیازهای فرهنگی در یک دوره ی زمانی مشخص انجام شود (قربانی، .(٧۶ ،١٣٨٣

از سوی دیگر تفاوت و تنوع فرهنگی در فرهنگ های گوناگون جهان و ارتباط نزدیک ارزش ها و هنجارها با

فرهنگ، ایجاد و ارائه ی طبقه بندی استاندارد بین المللی واحدی در حوزه ی فرهنگ را دچار مشکل می سازد.

درحالی که کشورها برای ایجاد نظامی هماهنگ با اتحادیه ی اروپا، در زمینه ی آمارهای فرهنگی تلاش می کنند، به طور عمده، در دولت های اتحادیه ی اروپا همواره ویژگی های خاص ملی، در مقایسه با مؤلفه های فرا ملی، مهم تر بوده است (آقاپور، ١٣٩١ ). هر چند برای سنجش فعالیت های اقتصادی از برای اندازه گیری ،ISIC طبقه بندی ،CPC محصولات از طبقه بندی آمارگیری از فعالیت های آموزشی از و … ISCED طبقه بندی آموزش استفاده می شود، ولی برای اندازه گیری شاخص ها و اقلام آماری فرهنگ، طبقه بندی استاندارد بین المللی وجود ندارد. برخی کشورها مانند استرالیا، کانادا، نیوزلند و … به تهیه ی چارچوب آمارهای فرهنگی بومی اقدام کرده اند که ایران نیز در سال ١٣٨٧ اقدام به تهیه و انتشار طبقه بندی فرهنگ و اوقات با رعایت ویژگی های (ICLC) فراغت فرهنگی ایران نمود (مرکز آمار ایران، .(١٣٨٧

سازمان فرهنگی و آموزشی ملل متحد (یونسکو) در سال ٢٠٠٩ نسخه ی را « چارچوب آمارهای فرهنگی » نهایی تصویب و منتشر نمود. این چارچوب به عنوان یک دستورالعمل و راهنمای عملیاتی برای مراکز آماری و نهادهای فرهنگی کشورها، تولید و انتشار آمارهای مهم حوزه ی فرهنگ را در هشت زیرمجموعه امکان پذیر کرده است تا مقایسه پذیری آمارهای فرهنگی کشورها بیش از گذشته فراهم شود.

حوزه های فرهنگی یونسکو نشان می دهد که جنبه های غیر ملموس و فرهنگ شفاهی (فولکلوریک) در چارچوب، در طول جنبه های مادی فرهنگ قرار گرفته است. این موضوع نشان می دهد که فرهنگ غالب جهان

ترکیبی از جنبه های مادی و غیر مادی است. به دلایل متعدد فنی و کارشناسی، اندازه گیری و سنجش شاخص های فرهنگی در کشوری مانند ایران با چالش های جدی در نظام آماری روبروست. چارچوب آمارهای یونسکو: معرفی حوزه های اصلی و فرعی

فرهنگ

در ابتدا مشخصات کلی چارچوب یونسکو مرور می شود تا تعیین شود چه  دستورالعمل های اجرایی برای کشورهای جهان و از جمله ایران، با قدمت تاریخی و فرهنگی خاص خود دارد؟ موضوع مهم دیگر اینکه چالش های فراروی اجرایی شدن چارچوب یونسکو در ایران چیست؟ برای ظرفیت سازی آماری بخش فرهنگ، چه توصیه هایی را می توان با توجه به پوشش موضوعی چارچوب مزبور ارائه نمود؟ ابتدا معرفی برخی از خصوصیات

مهم چارچوب الزامی است. چارچوب پیشنهادی یونسکو از دو بخش حوزه ی اصلی فرهنگ و حوزه ی وابسته تشکیل شده است. حوزه ی اصلی فرهنگ چارچوب یونسکو عبارت است از:

١- میراث فرهنگی و طبیعی (شامل: موزه ها، سایت های زیست محیطی و تاریخی، جاذبه های فرهنگی، میراث

طبیعی)

٢- نمایش، جشن ها و رخدادها و جشنواره ها (شامل: هنرهای نمایشی، موسیقی، جشنواره ها، نمایش ها و

جشن ها)

٣- هنرهای تجسمی و صنایع دستی (شامل: هنرهای زیبا، عکاسی، صنایع دستی)

۴- کتاب و انتشارات (شامل: کتاب، روزنامه و مجله، سایر مواد چاپی، کتابخانه ها و نمایشگاه های کتاب)

۵- رسانه های سمعی بصری و تعاملی (شامل: فیلم و ویدیو، تلویزیون و رادیو، اینترنت، بازی های ویدیویی)

۶- طراحی و خدمات خلاق (شامل: طراحی پوشاک، طراحی گرافیک، طراحی داخلی، طراحی چشم انداز)

مناظر، خدمات معماری

حوزه ی وابسته ی فرهنگ نیز عبارتند از:

١- گردشگری (شامل: گردش و مسافرت های دسته جمعی، گشت های درمانی)

٢- ورزش و تفریحات (شامل: ورزش ها، نرمش ها و بدن سازی)

توصیه ی یونسکو این است که همزمان در سنجش و بررسی های آماری حوزه های اصلی و وابسته ی فرهنگ،

باید میراث فرهنگی ناملموس (شامل: سنت های شفاهی، ادبیات عامیانه، تجربه های نسلی، گویش ها، فعالیت های اجتماعی و …) در هر یک از حوزه ها مورد توجه قرار گیرد.

علاوه بر این در هر یک از حوزه های اصلی فرهنگ به طور مشخص باید آمارهای بخش آموزش و مهارت، بخش

آرشیو و مستندات، بخش مراجع (به طور مثال آمار هنرجویان و دانشجویان سینما، تعداد فیلم های آرشیو

ملی سینما و …) هر یک به طور مشخص رصد شود.

ابداعات و نواوری های چارچوب پیشنهادی یونسکو

١- ذکر این نکته مهم است که تفاوت نسخه ی نهایی چارچوب با نسخه ی قبلی پیشنهادی یونسکو، افزودن

بخش دانش سنتی و محلی (میراث فرهنگی ناملموس) و تأکید بر فرهنگ های بومی و جنبه های غیر

مادی و کیفی فرهنگ ملت هاست. ایران به دلیل تنوع فرهنگی و قومیتی در این زمینه یکی از ظرفیت های

آمارهای فرهنگی جهان محسوب می شود.

٢- یکی از موارد مورد تأکید یونسکو تلاش کشورها در تولید آمارهای ناملموس و کیفی است. اما باید

دانست که حوزه ی آمارهای کیفی و ناملموس فرهنگ به دلیل فقدان متدولوژی استاندارد، طبقه بندی

بین المللی، تعاریف و مفاهیم استاندارد و نیز اقلام آماری قابل سنجش و اندازه گیری، همچنان تولید این آمارها

را به تأخیر می اندازد.

٣- در چارچوب پیشنهادی علاوه بر تعیین حوزه های اصلی و وابسته ی فرهنگ، مدل چرخه ی فرهنگ نیز

ارائه شده است. مدل چرخه ی فرهنگ دارای مراحل: خلق، تولید، توزیع، نمایش و پذیرش، مصرف و مشارکت

می باشد. آمارهای مشارکت فرهنگی به تقویت شاخص های اجتماعی فرهنگ در ایران کمک می کند.

۴- حوزه ی صنایع فرهنگی یا صنایع خلاق، بخش جدیدی است که قبل از این در چارچوب نیامده بود ولی به

دلیل اهمیت آن در ایجاد اشتغال و سهم بالای ارزش افزوده ی آن در تولید ناخالص ملی مورد توجه بسیاری از

کشورها قرارگرفته است و یونسکو تولید آمار آن را توصیه کرده است.

۵- نکته ی بسیار مهمی که یونسکو مورد تأکید قرار داده است لزوم محاسبه ی سهم شاغلان فرهنگی کشورها در هرم اشتغال است. در ایران به دلیل تنوع مشاغل فرهنگی غیرمتشکل و خانگی، متأسفانه سنجش و اندازه گیری نرخ اشتغال فرهنگی مورد غفلت قرار گرفته است.

محدودیت و ضعف های چارچوب یونسکو

١- یکی از ضعف های چارچوب یونسکو، سیطره ی ادبیات طبقه بندی های اقتصادی از جمله ISIC . بر حوزه ی فرهنگ است ISIC طبقه بندی فعالیت های اقتصادی در کارگاه هایی هستند که در آن ها با مدیریت واحد، فعالیتی انجام می شود که آن فعالیت منجر به صدور محصول یا خدمات یا کالا می شود. بسیاری از فعالیت هایی که در بخش غیررسمی یا غیرمتشکل فرهنگ صورت می گیرد، ممکن است منجر به تولید محصول

اقتصادی (ستانده ی بازاری) و قابل مشاهده نشود اما از نظر تأثیر اقتصادی و اجتماعی و حتی فرهنگ پذیری برای نسل های بعدی مهم باشند.

٢- ضعف دیگر چارچوب، عدم ارائه ی روش شناسی استاندارد و مناسب برای سنجش فعالیت های فرهنگی نهادها و افراد از جمله مشاغل غیرمتشکل فرهنگی، پیامدسنجی مشارکت های فرهنگی، تنوع های فرهنگی قومیت ها، دانش های سنتی و … است.

٣- چارچوب حاضر پوشش کامل و جامعی در سطح ملی از فعالیت های فرهنگی ارائه نمی کند. مواردی مانند مصرف فرهنگی خانوار، تولیدات صنایع فرهنگی، آفرینش های فرهنگی، توسعه ی اقتصادی فرهنگ، محصولات غیر بازاری فرهنگ و …قابل ذکر است و از سایر موارد صرف نظر می شود.

چالش های اجرای چارچوب

یونسکو در ایران و راهکارهای بومی سازی

١- بدون شک چارچوب آماری یونسکو با فضای فکری و فرهنگی جامعه ی ایران ممکن است فاصله ها و تفاوت هایی داشته باشد که نیاز است مدیران فرهنگی از نظر موضوعی و مدیران آماری از نظر نیازهای آماری، تعامل بیش تری را با یونسکو و دفتر آن در ایران در بومی سازی چارچوب انجام دهند. ضرورت تبیین نظام ارزیابی بخش فرهنگ مورد تأکید نخبگان می باشد. فقدان نظام دقیق ارزیابی و عدم تعیین شاخص ها و استانداردهای لازم برای ارزیابی عملکردها در حوزه ی فرهنگ از چالش های فراروی برنامه ریزی فرهنگی در ایران است (صالحی .(١۴٢ ، امیری، ١٣٨٧

٢- بازتعریف و سنجش برخی از موضوعات حوزه های اصلی و وابسته ی فرهنگ در ایران باید بازنگری شود. نگرش فرهنگی به طراحی در ایران موضوع جدیدی است که در این خصوص ابهام وجود دارد. آیا می توان موضوع طراحی را در حوزه ی اصلی فرهنگ گنجاند یا خیر؟ موضوع قابل بررسی است هر چند کارکردهای فرهنگی طراحی، مدنظر طراحان چارچوب یونسکو بوده است.

٣- یکی از بحث های چالشی در ایران بحث کارکردهای فرهنگی رسانه های تعاملی در ایران است. به دلیل اینکه هنوز در فضای مجازی برای این مسئله در ایران سیاست مشخصی وجود ندارد. در دنیا این رسانه ها را

فناوری های نوین فرهنگی تعریف کرده اند. آیا تلفن همراه، رایتل و خدمات آن موضوع فرهنگی است یا آمار این فناوری ها ؟(ICT) فنی چگونه در بخش فرهنگ محاسبه می شود؟

۴- بدون شک کارکرد گردشگری در ایران فرهنگی است تا صنعتی. بنا بر این گردشگری در ایران در حوزه ی

اصلی چارچوب فرهنگی قرار دارد. گردشگری در ایران، علاوه بر بعد اقتصادی که شاید اولویت دوم باشد، کارکرد فراغتی و تعمیق عقاید و ارزش ها و جامعه پذیری را دارد.

۵- به دلیل شرایط خاص فرهنگی جامعه ی ایران، لازم است تأثیر مستقیم فرهنگ در زیرمجموعه های تخصصی مانند فرهنگ ملی، فرهنگ عمومی، خرده فرهنگ و قومیت ها، فرهنگ حرفه ای و … نیز تأثیر بر

حوزه های اقتصاد، سیاست، نظام اخلاقی جامعه، هنجارهای جامعه تبیین و اندازه گیری شود تا بتوان نظام

مهندسی فرهنگی را که یونسکو در خصوص تعامل حوزه های مختلف اجتماع با فرهنگ مطرح کرده است

به صورت خیلی دقیق تر و ساده تری به  کار برد. هنگامی که انسان بر کرسی قضاوت فرهنگی می نشیند هیچ معیار شفاف و روشنی در اختیار او نیست تا بتواند به صورت عینی و آشکار و بدون اعمال هر نوع سونگری اقدام به قضاوت فرهنگی نماید (ابوالقاسمی، .(١٣٧ ،١٣٨۵

۶- نیاز به بازتعریف درخصوص بعضی از حوزه های وابسته مانند اوقات فراغت وجود دارد. اوقات فراغت که در چارچوب یونسکو در حوزه ی وابسته دیده شده است به دلیل کارکردهای بالای فرهنگی در ایران، پیشنهاد می شود در حوزه ی اصلی فرهنگ دیده شود.

٧- شاخص های فرهنگی عمومی از شاخص های مهمی است که متناسب با شرایط فرهنگی و اجتماعی هر

کشور و حتی استانی متفاوت می باشد. فقدان روش شناسی تعیین و محاسبه ی شاخص های آن از مشکلات

و ضعف هایی است که در چارچوب موجود محسوس است.

٨- تعریف و سنجش شاخص های اجتماعی فرهنگ در ایران (مانند سلامت، اشتغال، آموزش، رفاه، امنیت و …) هنوز به دلیل تعامل و حضور فرهنگ در لایه های مختلف سیاست، اقتصاد، اجتماع، رفتارها و هنجارهای کشور بسیار مشکل است.

هرچند که کارهای ارزشمندی مثل پیمایش ارزش ها و نگرش ها و رفتارهای ایرانیان صورت گرفته، اما همچنان ضعف طراحی، روش شناسی و شاخص هایی که بتوان در سطح ملی، منطقه ای و یا حتی بین المللی آن ها را مقایسه و ارائه نمود، قابل مشاهده است. نمونه ی این موضوع حوزه ی آمارهای فرهنگی در آمریکاست. فهرست شاخص های فرهنگی در ایالات متحده آمریکا در پایان قرن بیستم شامل فصل هایی در مورد جرایم، خانواده، رفتار نوجوانان، آموزش، فرهنگ مردم و مذهب و مشارکت مدنی در جامعه است و ایالات متحده آمریکا با سایر

کشورهای جهان [بر اساس این شاخص ها] مقایسه شده است (دفلور. .(١٠ ، ای دنیس: ١٣٨٣

٩- نکته ی مهمی که در چارچوب به آن اشاره شده است، بخش غیر رسمی فرهنگ است. آمار و اطلاعات و داده های بخش غیر رسمی فرهنگ در کشور به شدت دچار ضعف است. بخش غیر رسمی و غیر متشکل در حوزه ی فرهنگ نیازمند توجه جدی مدیران فرهنگی و آماری کشور است تا بتوان ضمن شناسایی این بخش، گرداوری آمار و اطلاعات مربوط، ساماندهی این بخش را انجام داد.

١٠ – توصیه ی یونسکو به برخی کشورها در عدم به کارگیری استانداردهای آماری در تولید داده های بخش فرهنگ است که باعث می شود آمارهای فرهنگی تولید شده در کشور متفاوت، متناقض و یا موازی بوده و

در سطح بین الملل مقایسه پذیری را دشوار نماید.

١١ – به دلیل اهمیت تولید حساب های ملی در بخش های مختلف، از جمله بخش فرهنگ، این نیاز وجود دارد که چارچوب یونسکو با هماهنگ شود. SNA طبقه بندی همان طور که بیان شد طبقه بندی یک طبقه بندی اقتصادی است ،ISIC که فعالیت ها، قلمروها و محصولات فرهنگی که صبغه اقتصادی و صنعتی دارد را پوشش می دهد. سنجش فرهنگ عمومی جامعه به دلیل گستردگی آمارها و شاخص های کیفی، رفتارهای فرهنگی ایرانیان، تنوع فرهنگ ها در کشور، موضوعی است که چارچوب یونسکو در این خصوص نیاز به بررسی بیش تر دارد.

١٢ – موضوع آمارهای آموزش در بخش فرهنگ نیازمند توجه خاصی برای بومی سازی است. آمارهای ISCED آموزش بر اساس طبقه بندی غالب ً ا نهادی و کارگاهی دیده شده است. درحالی که در کشورهای تاریخی و دارای صبغه ی فرهنگی مانند ایران، بخش وسیعی از آموزش و یادگیری حوزه ی فرهنگ (خوشنویسی، شعر، نمایش و تعزیه، نقالی، صنایع دستی، و …) از طریق آموزش های سینه به سینه، استاد شاگردی، خودآموزی و … انجام می شود که تولید آمارهای این بخش به تحلیل وضعیت هنر، حرفه ها

و مهارت های فرهنگی کمک می کند.

١٣ – میراث ناملموس و دانش سنتی که مورد تأکید یونسکو است باید در قالب فرهنگ ناملموس و شاخص های

کیفی به استانداردسازی تعاریف و مفاهیم، روش شناسی تولید و شاخص سازی آن ها اقدام نمود. نقشه ی مهندسی فرهنگی کشور که شاخص های این سطح را مورد توجه قرار داده است منبع غنی برای استفاده در این مورد می باشد.

١۴ – چارچوب پیشنهادی یونسکو به فرایند خلق، تولید، توزیع، نشر و مشارکت آمارهای فرهنگی اشاره دارد. نکته ی مورد غفلت در این چارچوب عدم ذکر مراجع مورد استناد برای خلق یا تولید یک اثر فرهنگی است. به طور مثال زمانی که یک نویسنده ی آمریکایی اندیشه های مولانا را در قالب نمایش نامه یا ترجمه ی آزاد شعر

به زبان انگلیسی در اختیار جهانیان قرار می دهد، تأثیرپذیری این فرهنگ و زبان و ادبیات پارسی، از منبعی

الهام گرفته و اقتباس شده است که در چرخه ی فرهنگی یونسکو اشاره ای به مرتبه ی منبع مأخذ نشده است. در گزارش های آماری فرهنگ، می توان با ذکر منابع آثار و محصولات فرهنگی، میزان اقتباس از فرهنگ خودی (ملی، اسلامی، اقوام و …) و فرهنگ سایر ملل را سنجید.

نتیجه گیری

انطباق چارچوب یونسکو با نظام آمار فرهنگی ایران در حال حاضر با توجه به تصویب و ابلاغ نقشه ی مهندسی فرهنگی کشور و طبقه بندی فرهنگ و فراغت موضوعی قابل پیگیری و اجراست. نگرش های صرف ً ا اقتصادی به حوزه ی فرهنگ در چارچوب مزبور جای خود را به نگرشی سیستمی و برخوردار از سایر حوزه ها داده است. تنوع و تکثر فرهنگی در کشورهای تاریخی و فرهنگی مانند ایران نیازمند نگرش و دیدگاهی جامع و چندبعدی است. هرچند نه در مقیاس مورد انتظار، اما تا حدی که تهیه تحلیل تغییرات فرهنگی در ایران قابل ارائه باشد چارچوب بومی سازی شده (نسخه ی ایرانی آن) برای استفاده در نظام آماری کشور و دستگاه های اجرایی توصیه می شود.
مراجع

آقاپور، علی، پوررنگ حمید، ( ١٣٩١ ). مقالاتی در باب آینده نگری، مقاله ی بازبینی و ارزیابی سیاست های فرهنگی اروپا و نقش

آمارهای فرهنگی، دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، تهران

ابوالقاسمی، محمدجواد، ( ١٣٨۵ ). شناخت فرهنگ، مرکز پژوهشی توسعه ی فرهنگ دینی جهان معاصر، انتشارات عرش پژوه، تهران

دفلور، ملوین. ای دنیس، اورت. ( ١٣٨٣ ). ارتباط جمعی. (ترجمه ی سیروس مرادی). انتشارات دانشکده ی صدا و سیما.

صالحی امیری، سیدرضا، ( ١٣٧٨ ). مبانی سیاست گذاری و برنامه ریزی فرهنگی، پژوهشکده ی تحقیقات استراتژیک، تهران

قربانی، علی حسین، مهدوی، موسی، ( ١٣٨٣ ). بررسی اصول و مبانی مدیریت فرهنگی، دبیرخانه ی شورای عالی انقلاب فرهنگی، تهران

http//:www.unesco.com/framework for cultural statistics domains 2009.

منبع: دوماه نامه آمار، شماره دوم، آبان ۱۳۹۲ ص ۲۵ – ۲۹

 

0 پاسخ ها

نظر بدهید

مایل به ملحق شدن به بحث هستید ؟
تمایل به کمک

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

1 + = 6