درامدی بر شاخص های تجارت الکترونیکی و آمارهای موجود در این زمینه

درامدی بر شاخص های تجارت الکترونیکی و آمارهای موجود در این زمینه

امیر شوکتی

رئیس گروه بازرگانی مرکز آمار ایران

منبع: دوماه نامه آمار، شماره دوم، آبان ۱۳۹۲ ص ۲۰ – ۲۴

 

تأمین نیاز انسان از ابتدا بر اساس تجارت و معامله با دیگران بوده است. از ابتدای تاریخ، انجام معاملات پایاپای  سعی در ایجاد راهی برای مبادله ی کالاهای مورد نظر بوده است که از مشکلات آن می توان به پیدا کردن

سخت مشتری و خواهان برای کالای مورد نظر اشاره کرد. سپس سیستم کالای محبوب نظیر گندم، نمک و … را امتحان کرد که سرمنشأ تأسیس بنگاه ها بود، ولی این روش نیز با مشکلاتی از جمله تفاوت کالای محبوب در سرزمین های مختلف و عدم معیاری برای ارزش گذاری همراه بود. پس از آن پول اختراع شد که باعث ایجاد مراکز خرید شد و از مزایای آن می توان به دارای ارزش مشخص بودن، فسادناپذیر بودن و مطلوب بودن پول برای همه اشاره کرد. از حدود سال ١٩٧٠ ارتباط بین تکنولوژی و تجارت تنگاتنگ شد.

کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در اقتصاد همراه با پدیده جهانی (ICT)شدن، مفهوم جدیدی را تحت عنوان

اقتصاد نوین یا اقتصاد دیجیتالی مطرح ساخته است. تجارت الکترونیکی یکی از مظاهر واقعی و اصلی اقتصاد نوین است و با بوجود آمدن زیرساخت های تجارت الکترونیکی آغاز گردید. این نوع از تجارت همراه با پیشرفت تکنولوژی و تغییرات ساختاری اقتصاد و روابط اجتماعی، در لایه های اجتماعی برای بخشی از تجارت شکل گرفت که بر حسب میزان توسعه یافتگی کشورها از شدت و ضعف خاص خود برخوردار است. در این مقاله به بحث شاخص های تجارت الکترونیکی و میزان تحقق آن در فضای کسب و کار ایران و با تأکید بر برخی از آمارگیری های نمونه ای و سرشماری اشاره خواهد شد.

تجارت الکترونیکی

تعریف واژه ی تجارت الکترونیکی به صورت کلی عبارت است از انجام فرایند خرید، فروش، انتقال و مبادله ی

کالا، خدمات و اطلاعات (همه یا بخشی از آن) از طریق شبکه های رایانه ای از جمله اینترنت. تجارت الکترونیکی را می توان از جنبه های مختلف تعریف نمود که به چند نمونه از آن ها می توان اشاره کرد:

از جنبه ی ارتباطات

حمل و تحویل کالا، خدمات و اطلاعات یا پرداخت وجه مربوط از طریق شبکه های رایانه ای یا به وسیله ی دیگر ابزارهای الکترونیکی نظیر تلفن همراه

از دیدگاه بازرگانی

فراهم کردن قابلیت خرید و فروش  کالا، خدمات و اطلاعات در اینترنت یا از طریق دیگر خدمات آنلاین

از جنبه فرایندهای کسب و کار

انجام کسب و کار به روش الکترونیکی با استفاده از شبکه های الکترونیکی و جایگزینی اطلاعات به جای فرایند کار فیزیکی

از منظر خدمات

ابزاری برای کاهش هزینه ی ارائه ی خدمات توسط دولت و شرکت ها به مصرف کنندگان، همراه با بهبود کیفیت خدمات مشتریان و افزایش سرعت ارائه ی خدمات

از نظر آموزش و یادگیری

امکان آموزش و تحصیل در مدارس، دانشگاه ها و دیگر سازمان ها به روش آنلاین،

از دیدگاه فناوری اطلاعات

آن دسته از کاربردهای ارتباطات و فناوری اطلاعات که به صورت سیستمی برای پشتیبانی و پیشرفت دادن جریان کاری و مبادلات تجاری ایجاد شده است.

تجارت الکترونیکی در مقایسه با تجارت سنتی دارای مزایای بسیاری می باشد که از آن جمله می توان به کاهش هزینه ها، افزایش کارایی و بهره وری، رقابتی شدن بازار، دسترسی سریع و آسان به اطلاعات موردنظر در معاملات (حذف یا کاهش رانت اطلاعاتی، کاهش و حذف محدودیت های بازار، افزایش تعداد عرضه کنندگان کالا، بالا رفتن قدرت انتخاب مصرف کنندگان و …) اشاره کرد که مزایای مطرح شده باعث افزایش رفاه جامعه و استفاده ی بهینه از منابع و امکانات می شود. از لحاظ اقتصادی نیز تجارت الکترونیکی دارای فواید زیادی می باشد که افزایش تولید، کاهش قیمت، حذف نظام دلالی و افزایش قدرت انتخاب، تولید اشتغال برای نیروهای ماهر، گسترش بازارها و بالا بردن کیفیت کالاها، بانکداری الکترونیکی، کنترل بخش ها و اصلاح سیستم توزیع و گسترش فضای مشتریان از مزایای اقتصادی آن می باشند. همچنین تجارت الکترونیکی مزایای فراوانی برای سازمان ها و کارگاه ها (توسعه ی بازار، کاهش هزینه ها، بهبود زنجیره ی عرضه، افزایش ساعات کار به کل شبانه روز، گسترش تخصص فروشندگان، مدل های جدید کسب و کار، سرعت دسترسی به بازار، کاهش هزینه های ارتباط و کارایی در تدارکات و …)، مشتریان و مصرف کنندگان (بهبود ارتباط با مشتری، اطلاعات به روز کارگاه ها، دسترسی به کالاها و خدمات ارزان تر و بیش تر، مشارکت در حراجی ها و …) و جامعه (کاهش ترددها، بالا رفتن استاندارد زندگی و دسترسی بیش تر به خدمات عمومی و …) دارد.

برای تحقق تجارت الکترونیکی زیرساخت هایی مورد نیاز است که می توان به زیرساخت های مخابراتی و

ارتباطی، سرمایه ی انسانی موردنیاز و محیط مناسب جهت فعالیت های تحقیق امل نیروی (R&D) و توسعه

متخصص و مؤسسات پژوهشی، تحول در نهادهای اقتصادی، مالی و اداری مرتبط با آن شامل بانکداری الکترونیکی، بیمه ی الکترونیکی، گمرک الکترونیکی، حمل و نقل الکترونیکی، سیستم ارتباط داخلی و بین المللی قوی و نیز زیرساخت های حقوقی و قانونی موردنیاز از جمله قانون جرایم اینترنتی، قانون علائم تجاری، قوانین نقل و انتقالات بانکی، مالکیت معنوی، قانون تجارت، مالیات بر درامد، حمایت از داده های شبکه های رایانه ای و اینترنتی، قانون حق آزادی استفاده از اطلاعات دولتی و نوسازی سیستم های تولید و توزیع کالا و تغییر نگرش مدیریتی از سنتی به مدرن و داشتن آمارهای دقیق در تمامی زمینه های موردنظر اشاره کرد.

روش های اندازه گیری تجارت الکترونیکی

برای آگاهی از وضعیت تجارت الکترونیکی در سطح کلان و خرد باید آمارهایی دقیق در زمینه ی فعالیت های

این بخش وجود داشته باشد که این آمارها و شاخص ها با اجرای طرح های مختلف آمارگیری، گرداوری آمارهای ثبتی و … قابل دستیابی است. در این راستا و بر اساس روش شناسی اندازه گیری تجارت الکترونیکی در سطح کلان و بخشی دو روش وجود دارد:

روش اول

تأکید بر روش گسترده ی تجارت الکترونیکی (در این حالت فناوری اطلاعات و ارتباطات به عنوان زیرساخت تجارت الکترونیکی مدنظر است)

روش دوم

تأکید بر اندازه گیری خود تجارت الکترونیکی (در این حالت شاخص های فناوری اطلاعات در نظر گرفته نمی شود) که روش اول از روش دوم جامع تر است. بر اساس روش اول سه سطح برای گرداوری اطلاعات موردنظر است

که عبارتند از:

آمادگی (شامل زیرگروه های زیر  و موانع ICT ساخت و دسترسی به موجود)،

کاربری (شامل زیرگروه های پروفایل کاربران، حجم و نوع تراکنش ها)،

اثرات (شامل منفعت کاربران، عملکرد و نواوری

.  که به شاخص های اختصاصی هر یک از بندها به تفصیل اشاره خواهد شد.

شاخص های سطح آمادگی تجارت الکترونیکی

در بخش آمادگی دو زیر گروه عمده وجود شاخص های » دارد که شامل توانمند ساز (زیرساخت های

نظیر موجود بودن «( تکنولوژی سخت افزارها، نرم افزارها، شبکه های فناوری اطلاعات و ارتباطات و موانع » دسترسی به آن ها از یک طرف و « پیاده سازی تجارت الکترونیکی شامل اندازه گیری موانع پذیرش تجارت

الکترونیکی از دیدگاه مصرف کنندگان و کارگاه ها می گردد. شاخص های این بخش که مورد توجه سازمان های

بین المللی است عبارتند از:

تعداد کاربران رایانه به ازای هر ١٠٠ نفر، ضریب نفوذ رایانه، ضریب نفوذ تلفن همراه، درصد جمعیتی که آشنایی کار با رایانه را دارند، محل های دسترسی عمومی به اینترنت، نسبت خانوارهای دارای تلفن همراه، نسبت کارگاه های دارای رایانه، نسبت کارگاه های دارای وب گاه، نوع شبکه ی مورد استفاده در کارگاه، درصد کارگاه هایی که از طریق اینترنت سفارش می دهند، درصد کارگاه هایی که خرید آنلاین انجام می دهند، مکان افرادی که در ١٢ ماه گذشته از اینترنت استفاده کرده اند، نسبت خانوارهایی که با توجه به نوع دسترسی، به اینترنت دسترسی دارند، نسبت واحدهای تجاری که از اینترنت استفاده می کنند با توجه به نوع فعالیت،

 

جدول ١- شاخص های بخش آمادگی تجارت الکترونیکی

تعداد کاربران اینترنت به ازای هر ١٠٠ نفر،

ضریب نفوذ اینترنت،

تعداد مشترکان باندپهن اینترنت،

تعرفه های دسترسی به اینترنت،

نسبت خانوارهای دارای رایانه،

نسبت خانوارهای دارای دسترسی به اینترنت در منزل،

نسبت کارگاه های دارای دسترسی به اینترنت،

نسبت کارمندان دارای دسترسی به اینترنت،

درصد کارگاه هایی که از طریق اینترنت سفارش می پذیرند،

درصد کارگاه هایی که به فروش آنلاین می پردازند،

درصد کارگاه هایی که از تجارت الکترونیکی کامل استفاده می کنند،

فعالیت های اینترنتی انجام شده توسط افراد در ١٢ ماه گذشته،

تعداد دفعات دسترسی افراد به اینترنت در ١٢ ماه گذشته.

 

شاخص های سطح کاربری تجارت الکترونیکی

این شاخص ها برای اندازه گیری ماهیت، حجم و رشد تراکنش های تجارت الکترونیکی و شناسایی ناهماهنگی ها به کار می روند. شاخص های کاربری در مطالعات مختلف متفاوت است. در مورد کارگاه ها، مشکلات پاسخ گویی باعث شده است تا در زمینه ی روش براورد میزان خرید و فروش (به صورت عدد مطلق به عنوان درصدی از خرید یا فروش) مشکلاتی وجود داشته باشد و هنوز در مورد روشی مناسب جهت تشریح میزان کاربری

تجارت الکترونیکی تردید وجود دارد. شاخص های این سطح را در سه زیر گروه می توان تقسیم بندی نمود:

کاربران

دسته بندی مشتریان با توجه به خصوصیات آن ها و یافتن روابط معنی دار میان خصوصیات خاص مشتریان و نوع فعالیت های تجارت الکترونیکی که انجام می دهند که به شناسایی بازار هدف توسط فروشندگان کمک می کند.

نوع تراکنش ها

دسته بندی مشتریان با توجه به میزان کاربری اینترنت (مدت زمان سپری شده در شبکه ها)، تجربه در وب و مقایسه ی نوع تراکنش ها انجام می شود و به طراحی مشخصات کاربران دائمی کمک می کند.

در مورد کارگاه ها، این شاخص ها معمولا نوع فعالیت انجام شده در فضای مجازی را تحت پوشش قرار می دهد.

حجم تراکنش ها

میزان خرید آنلاین در یک دوره ی زمانی و  میل به تکرار آن به عنوان معیاری برای رضایت مشتری از شاخص های مهم مصرف کنندگان است. در مورد کارگاه ها میزان فروش آنلاین به عنوان درصدی از کل فروش در تمامی مطالعات مدنظر است. در سطحی بالاتر می توان میزان فروش را بر اساس گروه های مختلف مشتریان محاسبه نمود.

برخی شاخص های سطح کاربری در سطح کلان و بخشی که مورد توجه می باشد

جدول ٢- شاخص های سطح کاربری تجارت الکترونیکی

مشخصات جمعیت شناختی خریداران آنلاین،

تعداد خریداران آنلاین،

ارزش کل مبادلات آنلاین،

تجارت کارگاه با مصرف کننده)، ) B2C ارزش تجارت

متوسط خرید آنلاین سالیانه مشتری،

حجم و تعداد مناقصه ها و مزایده های انجام شده،

نوع کالای فروخته شده ی آنلاین،

عایدی تجارت الکترونیکی،

تجارت کارگاه با کارگاه)، ) B2B ارزش تجارت

درصد فروش آنلاین کارگاه به کل فروش کارگاه،

درصد معاملات تجاری انجام شده از طریق اینترنت.

 

شاخص های سطح اثرات تجارت الکترونیکی

شاخص های این قسمت به اثرات اجتماعی و اقتصادی تجارت الکترونیکی می پردازد و براورد تأثیرات احتمالی را در سه سطح خرد (شرکت های انفرادی و کاربران فردی)، سطح میانی (بخش صنعت و بخش کاربران) و سطح کلان (سیستم اجتماعی و اقتصادی) براورد می کند. در این قسمت می توان و بهره وری بنگاه ها را ICT رابطه ی میان سرمایه گذاری اندازه گیری نمود. تحقیقات صورت گرفته در این بخش بیش تر تجربی است و اثرات تجارت الکترونیکی بر متغیرهای اقتصادی مورد بررسی قرار گرفته است. در برخی مطالعات این شاخص ها به دو زیرگروه منفعت کاربران و عملکرد و نوآوری تقسیم شده است. برخی شاخص های اثرات در سطح کلان و بخشی عبارتند از:

جدول ٣- شاخص های سطح اثرات تجارت الکترونیکی

خودارزیابی کارگاه ها در مورد اثرات فروش آنلاین،

تأثیرات تجارت الکترونیکی بر فرایندهای تجاری،

سرمایه گذاری در سخت افزار،

اشتغال در بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات و تجارت الکترونیکی،

هزینه های فناوری اطلاعات و ارتباطات و تجارت الکترونیکی،

خودارزیابی کارگاه ها در مورد اثرات خرید آنلاین،

سرمایه گذاری در نرم افزار،

سرمایه گذاری در خدمات رایانه ای،

ارزش افزوده فناوری اطلاعات و ارتباطات و تجارت الکترونیکی.

 

برخی آمارهای موجود در مرکز آمار ایران

مرکز آمار ایران به عنوان متولی آمار کشور اقدام به جمع آوری آمار و اطلاعات در بخش های مختلف می نماید که در این راستا همکاری گسترده ای با وزارت بازرگانی وقت برای ماده ی ٢١ برنامه ی جامع توسعه ی تجارت » اجرایی شدن که در آن مرکز آمار ایران را موظف به گرداوری « الکترونیکی اطلاعات این بخش با همکاری وزارت بازرگانی می نمود، داشته است. این مرکز با تشکیل کارگروه های تخصصی، مطالعات مقدماتی اجرای طرح را آغاز نمود که متأسفانه به دلیل نبود اعتبار برای اجرای طرح، اجرای آن با مشکل روبرو شد. همچنین از سال ١٣٨۶ این مرکز در طرح های وضعیت فناوری » آمارگیری کارگاهی خود بخشی تحت عنوان به پرسش نامه ها اضافه « اطلاعات کارگاه در روز آمارگیری نموده است که برخی نیازهای آماری بخش فناوری اطلاعات را در کارگاه های مورد مراجعه گرداوری می نماید. این بخش در طرح سنجش بهره وری بخش بازرگانی کشور که در سال ١٣٩٠ توسط وزارت صنعت، معدن و تجارت اجرا شد نیز گنجانده شده بود. در این بخش نتایج برخی شاخص های فناوری اطلاعات در دو طرح آمارگیری از کارگاه های بازرگانی (خرده فروشی و عمده فروشی) و اقامتگاه های عمومی که توسط مرکز آمار ایران اجرا شده است در ذیل آمده است.

شاخص های بخش فناوری اطلاعات کارگاه های بازرگانی در سال ١٣٨٨

بر اساس اطلاعات موجود، در کارگاه های عمده فروشی و حق العمل کاری تنها ٣۴ درصد از کارگاه ها دارای رایانه می باشند و از این تعداد کارگاه تنها ٢۴ درصد به اینترنت دسترسی دارند. تعداد کاربران رایانه در کارگاه های عمده فروشی و حق العمل کاری حدود سی و پنج هزار نفر و کاربران اینترنت آن ٩٢٠٠ نفر می باشند. بیش ترین نحوه ی استفاده از رایانه در این کارگاه ها برای انجام فعالیت کارگاه و استفاده از اینترنت با مجموع ٧٩ درصد بوده است.

دریافت اطلاعات از اینترنت و بررسی پست الکترونیکی نیز با مجموع ۵٠ درصد، فعالیت های غالب کارگاه ها در زمینه ی استفاده از اینترنت بوده است. طبق نظر کارگاه ها، عدم اطمینان از خریدهای اینترنتی با ٣١ درصد و نبود قوانین کیفری و حقوقی در زمینه ی تجارت الکترونیکی با ٢۵ درصد نیز عمده ترین دلایل عدم استفاده ی کارگاه ها از خرید و فروش اینترنتی بوده است. همچنین ٣٠ درصد از این کارگاه ها از دستگاه های پرداخت الکترونیکی به جای جابجایی پول نقد در معاملات خود استفاده کرده اند.

در کارگاه های خرده فروشی، تنها ١٣ درصد از کارگاه ها دارای رایانه بوده اند و ٣١ درصد از کارگاه های دارای رایانه، از اینترنت نیز استفاده کرده اند. تعداد کاربران رایانه در کارگاه های خرده فروشی بیش از صد و چهل و سه هزار نفر و کاربران اینترنت آن بیش از چهل و پنج هزار نفر می باشند. بیش ترین نحوه ی استفاده از رایانه در این کارگاه ها برای انجام فعالیت کارگاه و استفاده از اینترنت با مجموع ٧٨ درصد بوده است. همانند کارگاه های عمده فروشی و حق العمل کاری، دریافت اطلاعات از اینترنت و بررسی رایانامه نیز با مجموع ۶٠ درصد، بیش ترین فعالیت ها در زمینه ی استفاده از اینترنت بوده است. طبق نظر کارگاه های خرده فروشی، عدم اطمینان از خریدهای اینترنتی با ٣٧ درصد و نبود قوانین کیفری و حقوقی در زمینه ی تجارت الکترونیکی با ٢۴ درصد، مهم ترین دلایل عدم استفاده ی کارگاه ها از خرید و فروش اینترنتی بوده است. همچنین تنها ٢۴ درصد از کارگاه های خرده فروشی از دستگاه های پرداخت الکترونیکی در مبادلات خود استفاده می کنند.

شاخص های بخش فناوری

اطلاعات کارگاه های بازرگانی در سال ١٣٨٨ نتایج آمارگیری از اقامتگاه های عمومی کشور در سال هزار و سیصد و هشتاد و هشت حاکی از آن است که ۴۶ درصد از اقامتگاه ها دارای رایانه بوده اند که استان یزد با ٨٨ درصد و استان لرستان با ١۴ درصد بیش ترین و کمترین استان های کشور از حیث استفاده از رایانه بوده اند. ٩٢ درصد از اقامتگاه های دارای رایانه، از آن برای انجام فعالیت های کارگاه استفاده می کنند. بیش ترین نحوه ی اتصال به اینترنت در اقامتگاه ها نیز از طریق با ۴٧ درصد بوده است و ADSL با ٣٢ و Dial up پس از آن

با ٢١ درصد قرار دارند. Wireless حدود ٢٠ درصد از اقامتگاه ها نیز از دستگاه های پرداخت الکترونیکی برای

مبادلات خود استفاده می کنند.

نتیجه گیری

با توجه به اهمیت اطلاعات مربوط به بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات در دنیا و سنجش کشورها بر این اساس،

تولید این آمارها از اهمیت ویژه ای برخوردار است ولی متأسفانه در کشور به علت عدم تخصیص اعتبار لازم برای

اجرای این گونه طرح ها، خلاء بزرگی در تهیه ی این آمارها وجود دارد و اطلاعات موجود در کشور صرف ً ا به تهیه ی برخی از شاخص های بخش آمادگی و کاربری خلاصه می شود و در بخش اثرات که یکی از مهم ترین بخش ها است، خلاء آماری مشهود است. راه حل رفع این مشکل نیز تخصیص اعتبار لازم برای اجرای طرح های مختلف مربوط به بخش فناوری اطلاعات و همکاری های بین دستگاه های اجرایی است.

 

 

مراجع

مرکز آمار ایران ( ١٣٨٩ )، طرح آمارگیری از اقامتگاه های عمومی کشور، تهران

مرکز آمار ایران ( ١٣٨٩ )، طرح آمارگیری از کارگاه های بازرگانی، تهران

SIBIS (2008), Europe Indicator Handbook, Germany

SIBIS (2006), Topic Research and Indicator Development, Topic report No.7:E-Commerce, Germany

United Nation, UNCTAD (2009), Manual for the Production of Statistics on the Information Economy, New York

United Nation (2005), Core ICT Indicators, Printed in UN-ESCWA, Beirut

 

منبع: دوماه نامه آمار، شماره دوم، آبان ۱۳۹۲ ص ۲۰ – ۲۴

 

0 پاسخ ها

نظر بدهید

مایل به ملحق شدن به بحث هستید ؟
تمایل به کمک

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

+ 70 = 76